Losowa postać

Prev Next

Enlil

Potężny bóg Enlil, „pan świetności, władca, bawół, wielka góra, znawca przeznaczenia, rozstrzygający losy”, występuje od początku jako wyłączny pan ziemi i może główny bóg Sumerów. Imię jego pierwotnie znaczyło może...

An

An(um). W wyliczeniach bóstw pierwsze miejsce zajmuje przeważnie Anu. Jego imię oznaczało pierwotnie „gwiazda, niebo”, potem „bóg nieba”, „bóg” w ogóle. Był to „wielki i wyniosły król bogów, król nieba,...

Damgalnuna

Pierwotnie być może jedna z bogiń matek, bogini ziemi. Już w okresie wczesnodynastycznym składano jej ofiary z ryb. Była żoną Enkiego.

Sin

Pierworodnym synem Enlila był Sin, bóg i uosobienie księżyca, wybitna, w istocie swojej dobra i życzliwa postać panteonu babilońskiego i asyryjskiego. Nazywano go panem i ojcem bogów i ludzi, władcą...

Al-Uzza

  Obok Hubala ważną rolę odgrywały boginie uważane za córki lub żony Hubala, wymieniane w Koranie jako Al-Lat, Manat i AI-Uzza, Al-Lat. Al-Uzza, czyli Wszechmocna, opiekunka planety Wenus, znana także w...

Chejron

  Chejron urodził się ze związku tytana Kronosa i nimfy Filyry. Apollo i Artemida przekazali mu cenną wiedzę, ucząc go sztuki leczenia oraz myślistwa. Centaur udzielał porad w grocie u stóp...

Nimfy

  Choć były córkami gromowładnego Zeusa, potężnych tytanów i innych pradawnych sił, uznawano je zaledwie za bóstwa niższego i rzędu. Te piękne istoty były symbolem nieujarzmionych sił przyrody. Czasem opiekowały się wybranymi...

Ninlil

Żona boga Enlila, nazywana matką miłosierną, była bóstwem łaskawym i dobroczynnym. W zachowanym poemacie opowiedziana jest jej historia gwałtu na młodej Ninlil, za który Enlil został wygnany z siedziby bogów.

Dagan

Bóg pochodzenia prawdopodobnie zachodniosemickiego (syryjskiego). Cieszył się on wielką czcią nad środkowym Eufratem, przede wszystkim w Mari (dzis. Tell-Hariri) i w Tutul = (H)it. Po opanowaniu tych krajów przez dynastię...

Ruda

  W Arabii Środkowej i Północnej oddawano cześć bogini urodzaju i ziemi, o imieniu Ruda. Być może jej kult związany był także ze światem podziemnym. Posąg Rudy, w kształcie nagiej kobiety,...

Ciekawostki

Prev Next

Błądząca i ślepa

Błądząca i ślepa

W średniowieczu bardzo popularne było symboliczne przedstawianie Kościoła i Synagogi w personifikacji. Synagogę, jako postać błądzącą i ślepą na ewangeliczną naukę Jezusa, ukazywano z zawiązanymi oczami.

Spełniona przepowiednia

Spełniona przepowiednia

Odyseusz po wielu latach zginął z rąk Telegonosa, syna narodzonego ze związku z czarodziejką Kirke, który nie wiedział, ze ma do czynienia z własnym ojcem i przeszył go włócznią zakończoną...

Artysta i zabójca

Artysta i zabójca

  Dedal słynął w całej Helladzie z wykonywania niezwykłych posągów. Artysta pierwszy zaczął rzeźbić postacie ludzkie z otwartymi oczami i wyciągniętymi rękami. Tak bardzo przypominały żywych ludzi, że kapłani przywiązywali je...

Judeochrystianizm

Judeochrystianizm

Jeszcze do niedawna w nauce istniał pogląd, że judeochrystianizm skończył się około 70 r. n.e., czyli po upadku powstania żydowskiego przeciw Rzymianom. Obecnie większość badaczy skłania się ku stwierdzeniu, że...

Świątynia Jerozolimska

Świątynia Jerozolimska

Nic nie zachowało się ze Świątyni Jerozolimskiej oprócz części otaczających ją murów. Istnieje niewiele dokumentów ikonograficznych, raczej symbolicznie niż rzeczywiście przedstawiających to miejsce. Jednym z nich jest panel na ścianie...

Nabatejczycy

Nabatejczycy

Na północnym skraju Al-Hidżazu, na południe od Morza Martwego przez kilka wieków istniało królestwo założone przez Nabatejczyków (arab. Al-Anbat , gr. Napateu) ze stolicą w Petrze. Do dziś toczą się...

Oschoforie

Oschoforie

Ostatnie w rocznym cyklu świąt powiązanych z Dionizosem były Oschoforie, które odbywały się w miesiącu Pyanepsion (październik). Zamykały one sezon prac letnich w polu i winnicach. Atenie i Dionizosowi składano...

Ewangelia Jana

Ewangelia Jana

Ewangelista Jan przez wzniosłość teologii swojej Ewangelii porównany został do szybującego w górę orła.

Łuk Tytusa

Łuk Tytusa

Relief na Łuku Tytusa w Rzymie ukazuje żołnierzy rzymskich z łupami zrabowanymi w Świątyni Jerozolimskiej po zdobyciu miasta w 70 r. n.e.  

Wszyscy równi

Wszyscy równi

W misteriach eleuzyńskich mogli brać udział wszyscy posługujący się językiem greckim Nie wykluczano z nich kobiet, cudzoziemców i niewolników Obrzędy były dla każdego, bowiem każdy mieszkaniec Hellady był równy wobec...

Losowy cytat

Prev Next

S. Radakrishnan w „Filozofii Indyjskiej

S. Radakrishnan w  „Filozofii Indyjskiej

Teoria buddyjska powiada, iż dzięki sile karmana świadomość umierającego człowieka rodzi lub zapoczątkowuje szereg stanów świadomości, połączonych z subtelnym organizmem, z którym ostatni obiera sobie siedlisko w jakimś łonie...

Oświecenie Buddy

Oświecenie Buddy

„Wszelkie cierpienie na świecie polega na pragnieniu życia” i na kurczowym trzymaniu się istnienia

Robert H. Schuller

Robert H. Schuller

Każdy głupi może liczyć ziarna w jabłku. Tylko Bóg może liczyć wszystkie jabłka w jednym nasionku.

Becky Laird

Becky Laird

Żyjąc w pełni, uznając, że wszystko co robimy istnieje dzięki Jego mocy, oddajemy cześć Bogu, On z kolei nam błogosławi.

Dr H. A. Ironside

Dr H. A. Ironside

Chrystus jest substytutem dla wszystkiego, ale nic nie jest substytutem dla Chrystusa.

Cyprian z Kartaginy

Cyprian z Kartaginy

Kto nie ma Kościoła za matkę, nie może mieć Boga za ojca.

Charles F. Banning

Charles F. Banning

Zbyt wielu z nas ma chrześcijański słownik, zamiast chrześcijańskiego doświadczenia.

Oscar Wilde

Oscar Wilde

Jak inaczej, niż przez złamane serce może Chrystus Pan wchodzić w nie?

Sura 2, 172

Sura 2, 172

Pobożność nie polega na tym, że zwraca się swe oblicze na wschód czy na zachód. Pobożny jest ten, kto wierzy w Boga i w dzień ostateczny, aniołów, Pismo i proroków;...

Jan Fischer

Jan Fischer

Dobry człowiek nie jest doskonały, dobry człowiek to człowiek uczciwy, wierny, i taki który bez wahania reaguje na głos Boga w swoim życiu.

Kategoria: Chrześcijaństwo
Opublikowano

Doktryna chrześcijańska została ukształtowana w I tysiącleciu n.e. na pierwszych siedmiu soborach powszechnych. Wszystkie te sobory zwoływali cesarze i do nich należała inicjatywa oraz nadzór, a biskupi Rzymu wysyłali na nie swoich przedstawicieli i potem zatwierdzali ich uchwały. Są to sobory:

1) nicejski - 325 r.,

2) konstantynopolski I-381 r.,

3) efeski -431 r.,

4) chalcedoński - 451 r.,

5) konstantynopolski II - 553 r.,

6) konstantynopolski III (trullański) - 680/681/r. i 692 r. (Synodus Quinisexta - dyscyplinarny),

7) nicejski II - 787 r.

 

Zachód uznaje jeszcze ósmy sobór w latach 869-870 przeciw Focjuszowi. Po VII soborze i potępieniu ikonoklazmu, czyli przeciwstawiania się kultowi obrazów świętych, wprowadzono na Wschodzie w 842 r. święto w pierwszą niedzielę postu jako uroczystość Triumfu Ortodoksji, czyli Prawosławia. Kościół wschodni zwołał jeszcze zgromadzenie biskupów w 879 r., aby zrehabilitować swego patriarchę Focjusza. Niektórzy reprezentanci Wschodu uznają go za powszechny.

 

W okresie kształtowania doktryny chrześcijaństwo w I tysiącleciu utrzymywało formalną jedność ustrojową. Jego jednolitość doktrynalna kształtowała się stopniowo w długotrwałych sporach dogmatycznych i jurysdykcyjnych, które nieraz przekształcały się w zajadłe walki i przybierały krwawe formy. Tej formalnej jedności chrześcijaństwa już wtedy groziły różne niebezpieczeństwa. Wynikały one z wielu przyczyn, a jedną z nich był podział cesarstwa na Zachodnie i Wschodnie oraz przeniesienie stolicy państwa do Konstantynopola i ustanowienie tam stolicy biskupiej, która stała się jedną z głównych na Wschodzie. Biskupowi tego miasta, jako nowej stolicy cesarstwa, nadano na soborze w Chalcedonie tytuł patriarchy, jako biskupowi Nowego Rzymu, oraz godność podobną do godności Kościoła rzymskiego i pierwsze po nim miejsce oraz zwierzchnictwo nad trzema prowincjami cesarstwa: Pontem, Azją prokonsularną i Tracją. Wprawdzie biskup Rzymu nie uznał tej uchwały, ale cesarz, jak i Kościoły wschodnie przyjęły ją w całej rozciągłości. Obok czterech głównych stolic powołujących się na założenie przez Apostołów: Rzymu, Antiochii, Aleksandrii i Jerozolimy, których biskupów nazywano patriarchami, powstała więc piąta - Konstantynopol. Patriarcha tego miasta, jako biskup stolicy ówczesnego „zamieszkanego" świata (he ojkumene ge), przyjął tytuł patriarchy ekumenicznego i miał pod swą jurysdykcją terytoria trzech świeckich prowincji Wschodniego Cesarstwa wraz z okręgami, których ludność pozyskali dla chrześcijaństwa misjonarze greccy. Patriarchat Aleksandrii obejmował prowincję egipską, patriarchat Antiochii, wschodnią prowincję, czyli Syrię, oprócz Palestyny, podlegającej jurysdykcyjnie biskupowi Jerozolimy, któremu ze względu na znaczenie tego miasta i całej Ziemi Świętej przyznano także godność i uprawnienia patriarchy. Ośrodki te, czyli patriarchaty, zachowały swą niezależność i samodzielność organizacyjną, mimo że patriarchowie Konstantynopola, jako biskupi stolicy cesarstwa, przejawiali tendencje centralistyczne. Z czasem każdy z tych patriarchatów przekształcił się w cztery najstarsze Kościoły autokefaliczne.

 

Biskup Rzymu nie rezygnował z nabytych wcześniej uprawnień biskupa pierwszej stolicy cesarstwa. Autorytet biskupa Rzymu, jednej z pierwotnych gmin chrześcijaństwa, powołującej się na apostolskie założenie i tradycję, nawiązującą do misji apostołów Piotra i Pawła, oraz przywileje nadane mu przez cesarzy podnosiły jego rangę, szczególnie wtedy, gdy słabło polityczne znaczenie zachodniego cesarstwa. Jego upadek w 476 r. sprawił, że biskupi Rzymu uwolnili się od uciążliwej nieraz opieki cesarzy, ingerujących czasem w wewnętrzne sprawy Kościoła. Przyczyniło się to do podniesienia znaczenia biskupa rzymskiego, którego uznawano za patriarchę Zachodu, czyli całego zachodniego Kościoła. Biskupi ważnych stolic: Kartaginy, Arles, Mediolanu i Tesalonik zostali uznani za wikariuszy biskupa Rzymu, a później i wszystkich innych poddano jego jurysdykcji. Powiększało to antagonizmy między Kościołem zachodnim i wschodnim. Potęgowały je odmienne warunki polityczne, gospodarcze i kulturowe oraz religijne zachodniej i wschodniej części cesarstwa, a przede wszystkim inna postawa i odrębność duchowa Greków oraz Rzymian. Przejawiała się ona na Wschodzie, będącym ich spadkobiercą, zamiłowaniem do filozofii i sztuki oraz w zainteresowaniu zagadnieniami dogmatycznymi. Na Zachodzie wyrażało się to w przejętych po Rzymianach zainteresowaniach sprawami politycznymi, prawnymi i organizacyjnymi.

 

Zmieniła się sytuacja imperium. Na Wschodzie odnotowano nowe niebezpieczeństwo - islam, który pojawił się w pierwszej połowie VII wieku i rychło ogarnął Palestynę, Syrię, Azję Mniejszą i północną Afrykę. Wschodnie cesarstwo, skupiwszy swe siły, zatrzymało nawałę muzułmańską, ale skierowała się ona wtedy na Zachód i przez Hiszpanię dotarła aż na tereny Francji, gdzie w 732 r. pod Poitiers zatrzymał ją Karol Młot. Skutkiem podbojów muzułmańskich było pogłębienie podziału nie tylko cesarstwa, ale i chrześcijaństwa. Pod wpływem doktryny islamu, odrzucającej za judaizmem wszelkie wyobrażenia Boga, i ulegając ostrej krytyce ze strony islamu oraz niektórych chrześcijan, znajdujących się pod ich wpływem, a potępiającej jako „bałwochwalstwo" kult posągów i obrazów, cesarz Leon III Izauryjczyk zakazał w 726 r. kultu obrazów, co potępił na Zachodzie papież Grzegorz II. Armia cesarska wymuszała posłuch dla dekretu cesarza, ale Rzym był zbyt daleko, by zmusić go do posłuszeństwa. Biskup tego miasta nie zawahał się zwołać synodu, który wyklął wszystkich sprzeciwiających się kultowi obrazów, w tym i cesarza. Ten zaś zabrał mu spod jurysdykcji południową Italię i Sycylię. Długotrwały spór zakończył synod nicejski II w 787 r., potwierdzając słuszność kultu obrazów.

 

Wszystko to pogłębiało różnice doktrynalne między Wschodem i Zachodem. Pod wpływem św. Augustyna, który uczył, że Duch św. pochodził od Ojca i Syna, jeden z zachodnich synodów Hiszpanii dodał w 589 r. do nicejsko-konstantynopolitańskiego wyznania wiary słowo „filioque" („i od Syna") po słowach, że Duch św. pochodzi od Ojca. Przeciw temu zaprotestowali teologowie wschodni, uważali bowiem, że przeczy to zasadzie, że Bóg jest źródłem wszystkiego. Zachód jednak nie ustąpił. Różnice się powiększały nadal, szczególnie gdy cesarz powołał na stolicę biskupią w Konstantynopolu swego sekretarza Focjusza, człowieka świeckiego wielkiej wiedzy i ambicji, deponując dotychczasowego patriarchę Ignacego.

 

Zwołany przez cesarza Bazylego Macedończyka sobór powszechny w 869 i 870 r. nie przywrócił jedności. Zwołany przez Focjusza do Konstantynopola w 879 r. synod wyklął biskupa Rzymu za jego działanie polityczne i niepotępienie dodatku „filioque", uznanego za błędny i heretycki. Z kolei papież wyklął Focjusza. Dopiero w 886 r. cesarz Leon VI Mądry (886-912) zamknął go w klasztorze, a na stolicy patriarszej osadził swego brata Stefana, który nawiązał znowu stosunki z Rzymem. Niemniej Wschód nadal sprzeciwiał się jurysdykcji papieża nad całym Kościołem. Praktyki przyjęte w Kościele zachodnim, takie jak stosowanie podczas mszy przaśnego chleba, żądanie celibatu, przedstawiano jako odstępstwo od tradycji apostolskiej. Zarzucano też Zachodowi święcenie sobót i spożywanie mięsa duszonych zwierząt. Sprawy te uwypuklał szczególnie patriarcha Cerulariusz (1043-1058), który kazał w 1053 r. zamknąć łacińskie kościoły i klasztory w Konstantynopolu w odwet za zamknięcie kościołów greckich w Rzymie. Gdy próby pojednania nie przyniosły rezultatów, legaci, czyli wysłannicy biskupa Rzymu, bez jego wyraźnego upoważnienia wyklęli Cerulariusza 16 lipca 1054 r. Patriarcha nie pozostał dłużny i wyklął papieża. Odtąd upadła katolickość, czyli powszechność Kościoła, i każdy z odłamów poszedł swoją drogą. Rozłam został ugruntowany jeszcze tym, że w Wielki Piątek 1204 r. krzyżowcy, zamiast iść do Ziemi Świętej, podbili i złupili Konstantynopol i założyli tam cesarstwo łacińskie, istniejące około 60 lat. W wyniku rozłamu narodził się Kościół, który uznając się za spadkobiercę ortodoksji, czyli prawdziwej wiary, nazwano prawosławnym. Odrzuca on dogmaty ogłoszone przez Kościół rzymskokatolicki po VII soborze powszechnym. Nie uznaje on:

1) pochodzenia Ducha św. od Syna („filioque");

2) pierwszeństwa Piotra Apostoła wobec innych apostołów;

3) prymatu jurysdykcji biskupa Rzymu jako zastępcy Chrystusa i widzialnej Głowy Kościoła;

4) nieomylności papieża w sprawach wiary i obyczajów;

5) nauki o czyśćcu;

6) niepokalanego poczęcia Najświętszej Maryi Panny ogłoszonego w 1854 r.

7) dogmatu o wniebowzięciu Najświętszej Maryi Panny, ogłoszonego w 1950 r., choć wierzy w Niepokalane Poczęcie i Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny jako Matki Boskiej.

 

Każdy z odłamów uważał się za spadkobiercę prawdziwej tradycji apostolskiej i za Kościół powszechny, czyli katolicki, z tym, że była to już katolickość znacznie zawężona.

 

Na Zachodzie panowała większa jednolitość i zwartość organizacyjna, a teologowie usiłowali dojść do jednolitego wyjaśnienia świata przez dokonanie syntezy teologii z filozofią. Zrodziła się scholastyka, czyli wiedza szkolna, oparta na założeniu, że wszelka prawda zawarta jest w tradycji kościelnej. Ta zaś opiera się na Piśmie św. i Ojcach Kościoła. Wszystkie zaś jej tezy należy wyjaśniać i uzasadniać przez filozoficzne rozumowanie. Uznano, że nadaje się do tego szczególnie filozofia Arystotelesa, którą poznano za pośrednictwem przekładów arabskich.

 

Przyjmuje się, że metodę tę zapoczątkował uważany za „ojca scholastyki", Anzelm, arcybiskup Canterbury (zm. 1109), który napisał dzieło Cur Deus homo? („Dlaczego Bóg stał się człowiekiem"). Istotę swoich poglądów wyraził w nim w powtórzonym za innymi zdaniu „Credo ut intelligam", co znaczy „wierzę, aby zrozumieć", streszczającym jego główną tezę. Sprowadza się ona do twierdzenia, że poznanie naukowe stanowi nadbudowę posłusznie przyjętej nauki Kościoła. Innym przedstawicielem scholastyki średniowiecznej był Piotr Lombard (zm. 1160), którego podręcznik teologii dogmatycznej, czyli dogmatyki, Cztery księgi sentencji, wywarł wpływ na całe średniowiecze i ustalił ostatecznie, że jest siedem sakramentów. Do wybitniejszych przedstawicieli tego kierunku należał też Albert Wielki (zm. 1280), dominikanin i biskup Ratysbony (1258-1264), który rozbudził nowe zainteresowania naukami przyrodniczymi, głosząc, że wiedza przyrodnicza jest dziedziną nauki niezależnie od wiary, a teologia i nauki przyrodnicze traktują ten sam przedmiot z różnych punktów widzenia. Jego uczniem był Tomasz z Akwinu. Innym wybitnym reprezentantem scholastyki był szkocki franciszkanin Duns Szkot (zm. 1308), który głosił tezę „credo quia absurdum", co znaczy „wierzę, bo to jest niedorzeczne" i podkreślał znaczenie woli w przyjmowaniu zasad wiary. Należy też tu wymienić Anglika, Wilhelma Ockhama (zm. 1350), który głosił naukę o podwójnej prawdzie, tak bowiem zdecydowanie rozróżniał wiarę od wiedzy, że wiarę poddał autorytetowi Kościoła, a wiedza miała kroczyć własną drogą, gdyż myśl miała być nieskrępowana.

 

Najwybitniejszym przedstawicielem scholastyki jest Tomasz z Akwinu (zm. 1274), włoski dominikanin, który przez pewien czas wykładał na Sorbonie, czyli na słynnym uniwersytecie w Paryżu. W swoim dziele Summa contra gentiles („Suma przeciw poganom") podzielił całą wiedzę w rozdziale I, paragraf 4, na dwa obszary:

1) tezy wiary, których można dowieść za pomocą naturalnego dowodzenia, czysto rozumowego, przy pomocy filozofii Arystotelesa (do tych tez zaliczył istnienie Boga, prawo moralne, nieśmiertelność duszy ludzkiej i odpowiedzialność człowieka);

2) tajemnice wiary, przewyższające siły rozumu, których nie można dowieść, gdyż są osiągalne tylko dla wiary, dzięki objawieniu chrześcijańskiemu. Zaliczył do nich także sprawy, jak nauka o istocie Boga i Trójcy Św., o dwóch naturach Chrystusa, o Kościele i o sakramentach.

 

W wielkim dziele Summa theologica („Suma teologiczna") zestawił teologię i filozofię, Chrystusa i Arystotelesa, kościół i świat, łaskę boską i wolność człowieka i jego woli. Zajmował się też cudami i mistyką, czyśćcem, jako miejscem okresowej kary po śmierci (1 Kor. 3, 15), oraz odpustami i odpuszczaniem grzechów, zależnie od świadczeń i dobrych uczynków. Sądził nawet, że usunął przepaść między Kościelną doktryną i rozumem. Papież Leon XIII w 1879 r. uznał jego naukę za normatywną dla teologii rzymskokatolickiej, a Pius XI w 1923 r. ogłosił go Doktorem Kościoła, nadając mu tytuł Doctor communis (doktor powszechny).

 

Przeciw scholastycznej teologii, szczególnie w jej późnej formie, wystąpił Marcin Luter (1483-1546). Luter rozpoczął studia prawnicze i prowadził wesoły, młodzieńczy tryb życia, ale nagłe nawrócenie natury moralnej w 1505 r. skłoniło go do przyjęcia surowej dyscypliny zakonnej w klasztorze w Erfurcie, a potem w Wittenberdze. Odbył studia teologiczne i filozoficzne. Zainteresował się poglądami Ockhama. Jako profesor w Erfurcie, komentując Sentencje Piotra Lombarda, rozpoczął studia nad Augustynem i Listem św. Pawła do Rzymian. Podczas studiów i ćwiczeń duchownych intrygowało go pytanie, czy osobista pobożność i dobre uczynki człowieka wystarczają i czy mogą sprawić uzyskanie przez niego łaski Boga? W swoich wykładach w latach 1512-1513 zastanawiał się nad fragmentem Listu do Rzymian (1, 17), mówiącym, że przez Ewangelię „objawia się sprawiedliwość Boża z wiary w wiarę, jak napisane jest „A sprawiedliwy żyć będzie z wiary (czy: przez wiarę)" (Hab. 2, 4).

 

Marcin Luter przejął augustyńską naukę o łasce Boga, ale zwalczał koncepcję średniowiecznej teologii scholastycznej, że taką łaskę wysługuje sobie człowiek swymi uczynkami, które Bóg może nagradzać. Z pism średniowiecznych mistyków, a zwłaszcza Bernarda z Clairvaux, przejął zasadę osobistej pobożności i natchnienia. Środkami zapewniającymi łaskę było dla niego pisane i, jeszcze bardziej, słyszane słowo Boga z sakramentami, których przyjął tylko dwa: chrzest i eucharystię, ucztę eucharystyczną, w której przystępujący do komunii przyjmuje rzeczywiście ciało i krew Chrystusa pod postaciami chleba i wina. W swych poglądach na państwo rozróżniał władzę duchową, którą reprezentowało słowo boże, i władzę świecką, którą reprezentowali książęta i polityczne prawa państwowe. Duże znaczenie miała jego nauka o powołaniu, wyrażająca się w tym, że człowiek lepiej służy Bogu swą codzienną pracą niż ćwiczeniami duchowymi czy umartwieniami w życiu zakonnym. Zachował urząd biskupa, gdzie można to było zrobić, ale podporządkował gminy religijne świeckim książętom.

 

Jego tezy spotkały się ze sprzeciwem Kościoła rzymskiego. Zapoczątkowana przez Lutra reforma przekształciła się w Reformację, która rozbiła chrześcijaństwo zachodnie na wiele różnych wyznań powołujących się na Ewangelię, stąd zwanych ewangelickimi. Ponieważ zwolennicy Lutra na sejmie w Spirze 19 lutego 1529 r. zgłosili protest przeciw decyzji cesarza zakazującej rozpowszechnienia doktryn reformatorskich, dlatego członków nowych kościołów zaczęto nazywać protestantami. Doktrynę luteranizmu ukształtowano w sposób racjonalny w XVII wieku.

 

Pod wpływem Lutra pozostawał Szwajcar, Ulryk Zwingli (1484 - 1531), który jednak poszedł własną drogą. Uważał on Pismo św. za księgę prawa, które winno kierować życiem Kościoła i każdego chrześcijanina. Ucztę eucharystyczną pojmował jako symboliczną ucztę wyznaniową.

 

Poglądom Lutra był też bliski Francuz Jan Kalwin (1509-1564), który działał w Bazylei, gdzie wydał swe dzieło Nauczanie religii chrześcijańskiej (Institutio religionis christianae), a potem w latach 1536-1538 i od 1541 r. do śmierci w Genewie Kalwin, podobnie jak Zwingli, uważał, że cała Biblia, a więc Stary i Nowy Testament jest prawem. W swojej nauce podkreślał wszechmoc Boga, której wyrazem stała się jego nauka o predestynacji, czyli przeznaczeniu. W przeciwieństwie do Augustyna i Lutra pojmował on predestynację tak, że Bóg z góry przeznaczył pewnych ludzi na usprawiedliwienia, ale pewnych - na potępienie. Predestynacja ma się wyrażać w pracowitości i pilności, co doprowadziło do rozwoju przemysłu i przedsiębiorczości w krajach znajdujących się pod wpływami nauki Kalwina. W nauce o eucharystii Kalwin zbliżał się bardziej do Lutra niż Zwingliego, głosząc, że postacie sakramentalne chleba i wina są nosicielami darów zbawienia.

 

Działalność reformatorów zapoczątkowała powstanie nowych wyznań i nowych Kościołów chrześcijańskich. Jednym z nich był 1uteranizm, który przyczynił się do powstania w Niemczech wielu Kościołów regionalnych. Z Niemiec rozszerzył się na kraje skandynawskie, gdzie do dziś jest religią państwową. Kościoły te wyszły z Kościoła rzymskokatolickiego i zachowały wiele jego właściwości, np. urząd biskupa, choć organizacja, pozbawiona sakralnego charakteru, została podporządkowana władzy książąt, którym teologia luterańska przyznała prawo opieki nad religią. Luteranizm zachował też mszę i rok kościelny oraz podobny układ wnętrza budynku sakralnego. Kult stał się mniej formalny i sprawowano go zawsze w języku ojczystym, który stał się językiem kościelnym, co przyczyniło się do pozyskania dla reformy Lutra szerokich rzesz społeczeństwa, a zwłaszcza jego niższych warstw, które dotychczas były tylko niemym obserwatorem rytuału sprawowanego przez kler. Sprowadza się on do służby przy ołtarzu, pojmowanej jako akty wiary gminy chrześcijańskiej, którym przewodniczy duchowny jako organizator i nauczyciel społeczności wierzących. Jednym z głównych punktów mszy jest kazanie w formie wyjaśniania i praktycznego zastosowania ustalonego tekstu biblijnego. Wieczerza eucharystyczna ma miejsce często, ale nie zawsze podczas mszy. Sakramenty są dwa: chrzest i eucharystia, istnieje też pokuta, ale spowiedź nie jest obowiązująca. Około 14 roku życia dzieciom po dłuższym przygotowaniu udziela się konfirmacji. Rok kościelny został pozbawiony świąt ku czci świętych, a w pobożności ludowej ma on szczytowy punkt w Bożym Narodzeniu, które przejęło wiele zwyczajów z religii germańskiej, w tym i choinkę. Okresy postu nie mają znaczenia praktycznego. Pobożność ludowa koncentruje się wokół czytania Biblii, modlitwy i uczęszczania do kościoła. Do Polski luteranizm dotarł już w 1518 r. i zyskał sobie zwolenników w Wielkopolsce, na Mazurach i na Śląsku Cieszyńskim. Do dziś ma u nas swoich wyznawców skupionych w Kościele ewangelicko-augsburskim.

 

Działalność Zwingliego i Kalwina zapoczątkowała powstanie ka1winizmu, skupionego w Kościele reformowanym. Kalwin jednak podkreślał rozdział Kościoła od władzy świeckiej, którą sprowadził do wykonawstwa zarządzeń reformatorów religijnych, a potem sam wszedł w jej kompetencje, karząc tych, którzy zgodnie z jego nauką o predestynacji zasługiwali na potępienie. Otwierało to drogę do nietolerancji religijnej, która nie wahała się palić ludzi na stosie, jak to uczyniono z jednym z twórców antytrynitaryzmu, Michałem Serwetem, w Genewie w 1553 r. Do dziś Kościołami reformowanymi zarządzają synody albo komitety. Właściwie brak w nich jakiegokolwiek urzędu, ale nabożeństwom przewodniczy pastor. Nabożeństwa są proste, podobnie jak pomieszczenia, gdzie się je odprawia. Składają się z modlitw, czytania Pisma św. i kazania oraz śpiewu. Sakramenty są dwa - chrzest (pojmowany jako obrzęd zobowiązania do posłuszeństwa) i eucharystia jako wieczerza eucharystyczna (wspólna uczta i uczta upamiętniająca). Nie ma obrazów i szat liturgicznych.

 

Zbliżonymi do reformowanych są kongregacjonaliści metodyści, wywodzący się od Johna Wesleya (1703- 1791). W Polsce głównym organizatorem Kościoła reformowanego był Jan Łaski (1499-1560). Wyznawcą kalwinizmu był Mikołaj Rej. W kręgach wyznawców kalwinizmu dokonano przekładu Biblii na język polski znanego jako Biblia Brzeska czy Radziwiłłówska wydrukowana w Brześciu Litewskim w 1563 r. Kościół ten działa w Polsce do dziś jako Kościół ewangelicko-reformowany.

 

Innym rezultatem czasów reformacji jest Kościół anglikański, czyli anglikanizm. Zaczął się on od schizmy o charakterze politycznym i nie wynikał z próby czy potrzeby stworzenia nowej formy chrześcijaństwa. Jednak w XVI wieku każda krytyka papieża i Rzymu łatwo przekształcała się w protest doktrynalny, tym bardziej, że w szerokich kręgach społeczeństwa angielskiego, pod wpływem fermentu reformacyjnego w kontynentalnej Europie, dojrzewała myśl o potrzebie zrewidowania niektórych dogmatów i zasad głoszonych przez papiestwo i Kościół rzymski. Pod wpływem prymasa T. Cranmera zwyciężyły w Anglii poglądy kalwinizmu. Zachowano jednak wiele elementów episkopalnego ustroju katolickiego. Specjalna komisja opracowała 42 „artykuły wiary" i Księgę wspólnej modlitwy (Book of Common Prayer) z 1552 r., będącą obok Biblii obowiązującym do dziś kodeksem doktrynalnym i teologicznym Kościoła anglikańskiego. W Szkocji jednak nie przyjęto zasad ustrojowych Cranmera. Tam odrzucono ustrój episkopalny i wprowadzono ustrój prezbiteriański, co spowodowało rozłam w anglikańskim chrześcijaństwie i długie walki polityczno-religijne. Kościół anglikański można uznać za kompromis pomiędzy koncepcjami reformacji a spuścizną rzymskokatolicką, szczególnie bliski jest Kościołowi rzymskiemu w sprawach organizacji i kultu, choć nabożeństwa odprawia się wyłącznie po angielsku. Stopniowo wytworzyły się w anglikanizmie dwa różne kierunki High Church (anglo- katolicki), podkreślający rolę hierarchii, oraz Low Church, podkreślający religijność indywidualną i zbliżający się do prezbiterianów oraz metodystów. Nie są to jednak odrębne organizacje, tylko grupy odrębnie interpretujące pewne zjawiska. Istniał też modernizm, zwany Broad Church, chcący dostosować życie religijne do życia współczesnego.

 

Na Wschodzie rozwój dogmatyczny skończył się w VIII wieku, gdyż uważano tam, że nie można nic dodać do ustaleń utrwalonych na siódmym soborze powszechnym w 787 r. W 1672 r, przyjęto „Wykład prawosławnej wiary Kościoła Wschodniego", opracowany przez patriarchę Jerozolimy Dosyteusza, przyjęty w 1723 r. także przez rosyjski Kościół prawosławny.

 

Doktrynę Kościoła rzymskokatolickiego ustalono na soborze trydenckim (1545-1563). Uchwalono wtedy ostatecznie kanon ksiąg świętych, a łaciński przekład Biblii uznano za oficjalny tekst kościelny. Uznano też wtedy, że Biblia i tradycja kościelna są źródłami wiary i nauki kościelnej, gdyż każde z tych źródeł przekazuje objawienie. Podsumowaniem obrad soboru były „Trydenckie wyznanie wiary" oraz „Katechizm rzymski". Wbrew reformatorom przyjęto na soborze, że usprawiedliwienie człowieka jest dziełem łaski boskiej i jego wiary, uznającej doktrynę Kościoła, oraz jego dobrych uczynków. Zasady doktrynalne wtedy przyjęte doprowadziły do tego, że Sobór Watykański pierwszy w 1870 r. postanowił, że tylko do papieża należy autentyczna i ostateczna interpretacja tradycji, czyli doktryny kościelnej, i obyczajów, czyli moralności katolickiej. Ustalono też wtedy, że wypowiadając się w tych sprawach na mocy swego urzędu, czyli ex cathedra, papież jest nieomylny. Postanowiono też i przyjęto jako dogmat, że papież ma prymat jurysdykcji nad całym Kościołem. Wywołało to nowe protesty i podziały, a ich rezultatem było powstanie kościołów starokatolickich, nie uznających tych dogmatów.

 

Nie był to koniec protestu, który zapoczątkowany w XVI wieku trwał nadal, gdyż i w nowych Kościołach pojawiali się nowi reformatorzy i powstawały różne nowe odłamy i denominacje, często wynikające z protestu przeciw sformalizowaniu kultu, doktryny i organizacji. Tak powstali baptyści i anabaptyści, metodyści, mennonici, zielonoświątkowcy, kwakrzy, adwentyści, mormoni i wiele innych.

 

Chrześcijaństwo, mimo wspólnych początków, rozdrobniło się na wiele różnych, mniej lub bardziej licznych odłamów, z których każdy wytworzył własną doktrynę i opartą na niej własną tradycję interpretacji podstawowego źródła objawienia, jakim jest Biblia.

Jeste tutaj:   ProemialBibliotekaChrześcijaństwoChrześcijaństwo podzielone - schizma i reformacja
| + -